” Kamuyu Aydınlatma İlkesi”ne ait  tarihi bilgiler, kamuyu aydınlatma kavramının önce İngiltere’de ortaya çıktığını daha sonra da diğer ülkelere ve A.B.D.’ne de ulaştığını göstermektedir. İngiltere bu konuya ilk kez ağırlıklı olarak 1894 tarihli Şirketler Kanunu’nda yer vermiştir. Geçen sürede halkın aydınlatılması ile sonuçlanan olaylar bu konudaki düzenlemelerin hız kazanmasına neden olmuştur. 1926’da toplanan Greene Komisyonunun görüşü şöyledir:

“Biz kamunun bilmesi gereken noktaları öğrenmeye hakkı olduğu görüşündeyiz. Bu bilgilerin saklanması, uyanık olmayan kişilerin yanıltılması amacını gütmektedir. Bazı istisnai durumlarda belirli noktaların gizli tutulması zorunluluğu ortaya çıkabilirse de, böyle durumlarda dahi yatırımcıların tam olarak bir karara varabilmeleri için bütün bilgilerin  açıklanması kendilerinin en doğal hakkıdır.”

Bu görüş doğrultusunda 1929 tarihli Şirketler Kanunu’nda kamunun aydınlatılması ile ilgili hususlar öngörülmüştür.

A.B.D.’de 1933 tarihli Securities Act’e kadar ki sürede “mavi gök kanunları” olarak isimlendirilen mevzuat sermaye piyasalarında hakimdi ve açıklama yapmamak ilkesi geçerli idi. Mavi gök kanunlarının başarılı olamaması, halkın önemli ölçüde aldatılması sonucu Başkan Roosvelt’in tavsiyesi ile, 1933 tarihinde ilk federal sermaye piyasası kanunu olan Securities Act kabul edilmiştir. Bu kanunla; halka arz edilen menkul kıymetler hakkında başta mali bilgiler olmak üzere çeşitli bilgilerin yatırımcılara sunulması ve menkul kıymet alım satımında yanıltıcı bilgi vermek, dolandırıcılık ve diğer tüm hileli işlemleri, yöntemleri önlemek hedef olmuştur. Bu hedeflere ulaşmak için bağımsız, idari bir komisyon olan Securities and Exchange Commission (S.E.C.)’e önemli görevler yüklemiştir.

A.B.D.’de kamuyu aydınlatma ile ilgili düzenlemeler ise 06 Haziran 1934 tarihli Menkul Kıymetler Borsası Kanunu (Securities and Exchange Act) ile olmuştur. Bu kanunla şirketlerin yıllık, altı aylık ve aylık bilgiler yayınlaması öngörülmüştür.

Avrupa Topluluğu’nun 4 no.lu Yönergesi, yıllık hesap ve faaliyet raporlarının yetkili kişiler tarafından denetlendikten sonra her üye devletin ilgili kanununa göre yayınlanmasından bahsetmektedir (Md.47/1). Ayrıca yıllık hesap ve raporlarla birlikte denetim raporunun tam bir metni yayınlanır (Md.49) demektedir.

Yine Avrupa Topluluğu’nun 8. Yönergesinin 28.maddesinde kamuyu aydınlatma ile ilgili düzenlemelere yer verilmiştir. Bu maddeye göre gerçek kişiler ve denetim ortaklıkları ile ilgili bilgiler kamunun kullanımına açık tutulmaktadır.

Ülkemizde kamuyu aydınlatma ilkesi ilginçtir Türk Ticaret Kanunu’ndan evvel Sermaye Piyasa Kanunu’nda yer almıştır. Kanunun amaç maddesinde ; Bu kanunun konusu, tasarrufların menkul kıymetlere yatırılarak halkın iktisadi kalkınmaya etkin ve yaygın bir şekilde katılmasını sağlamak amacıyla; sermaye piyasasının güven, açıklık ve kararlılık içinde çalışmasını, tasarruf sahiplerinin hak ve yararlarının korunmasını, düzenlemek ve denetlemektir, denilmektedir. Burada belirtilen sermaye piyasasının açıklık içinde çalışması, kamuyu aydınlatma ilkesinin önemli bir özelliğidir. Yine ilgili yasanın 3.maddesinin c fıkrasında halka arz konusu işlenmiştir. Burada “sermaye piyasası araçlarının satın alınması için her türlü yoldan halka çağrıda bulunulmasını; halkın bir anonim ortaklığa katılmaya veya kurucu olmaya davet edilmesi” hükümleri de belirtiğimiz ilke için önemli hükümlerdir. SPK’nın 6.maddesi Halka Arzın Şeklini belirtmektedir. SPK’nın bu konuda en önemli maddesi 16. maddedir.  16. Madde de ihraççılar ve sermaye piyasası kurumları, konsolide olanlar dahil kamuya açıklanacağını belirtilmiştir.   Yine Yasada bu konuda yer alan çok önemli bir hususta Sermaye Piyasası Kurulu’nun görev ve yetkilerinin belirtildiği 22. Maddenin c fıkrasıdır. Fıkra aynen şöyledir:  Kamunun zamanında yeterli ve doğru olarak aydınlatılmasını sağlamak amacıyla, genel ve özel nitelikte kararlar almak ve her türlü mali tablo ve raporlar ile bunların bağımsız denetimlerinin, sermaye piyasası araçlarının halka arzında yayımlanacak izahname ve sirkülerin ve araçların değerini etkileyebilecek önemli bilgilerin kapsamını, standartlarını ve ilan esaslarını tespit ve bu konularda tebliğler yayınlamak.

SPK görüldüğü gibi-belki de işlevi gereği- bu ilkeye gereken önemi vermiştir. Ne yazık ki aynı önem 3568 sayılı Meslek Yasasında pek verilmemiştir. Hatta kimi zaman 3568 sayılı meslek yasası bu ilkeye yeterli önemi vermediği için bu yasanın  denetim işlevini tam olarak yerine getiremeyeceği bile ileri sürülmüştür.

SONUÇ;

Ülkemizin uzunca bir süredir yaşadığı olumsuz süreç bize denetim olgusunun önemini bir kez daha hatırlatmıştır. Gerçekte denetim artık yaşamın doğal bir aşaması gibi görülmeli ve yaşayan veya bundan sonra ortaya çıkacak bütün kurumlar denetim ayağı düşünülerek yaşatılmalıdır. Yoksa sonuç hep daha fazla çalışma ama daha az kazanç-daha çok yoksulluk-daha kötü gelecek şeklinde olacaktır.